PM2.5 
มลพิษทางอากาศระดับวิกฤตในประเทศไทย

ปัญหามลพิษทางอากาศ โดยเฉพาะ ฝุ่นละอองขนาดเล็กไม่เกิน 2.5 ไมครอน (Particulate Matter ≤ 2.5 µm หรือ PM2.5) ได้กลายเป็นประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมและสาธารณสุขที่สำคัญของประเทศไทยในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา เนื่องจากค่าความเข้มข้นของ PM2.5 ในหลายพื้นที่ โดยเฉพาะเขตเมืองและพื้นที่อุตสาหกรรม มักเกินค่ามาตรฐานที่กำหนด ส่งผลกระทบโดยตรงต่อสุขภาพประชาชนและระบบนิเวศ PM2.5 จัดเป็นมลพิษทางอากาศที่มีความซับซ้อนทั้งด้านแหล่งกำเนิด องค์ประกอบทางเคมี และกลไกการเกิดผลกระทบ จึงจำเป็นต้องอาศัยความรู้เชิงวิชาการเพื่อทำความเข้าใจและจัดการอย่างมีประสิทธิภาพ

ฝุ่น PM2.5 คืออะไร ทำไมถึงเป็นปัญหาใหญ่ในประเทศไทย

ฝุ่น PM2.5 คือฝุ่นละอองขนาดเล็กกว่า 2.5 ไมครอน หรือเล็กกว่าเส้นผมมนุษย์ประมาณ 30 เท่า ซึ่งมีขนาดเล็กมากจนสามารถ เข้าสู่ปอดและกระแสเลือดไปทั่วร่างกาย ส่งผลให้เกิดอันตรายต่อระบบทางเดินหายใจ หัวใจ และอวัยวะต่าง ๆ ได้ง่ายกว่าอนุภาคฝุ่นที่ใหญ่กว่าอย่างมาก

องค์ประกอบทางเคมีของ PM2.5

ฝุ่น PM2.5 มักประกอบด้วยสารเคมีหลายชนิด เช่น คาร์บอนอินทรีย์ (Organic Carbon) คาร์บอนธาตุ (Elemental Carbon หรือ Black Carbon) ซัลเฟต (SO₄²⁻) ไนเตรต (NO₃⁻) แอมโมเนียม (NH₄⁺) และโลหะหนัก เช่น ตะกั่ว แคดเมียม นิกเกิล และสารก่อมะเร็งบางชนิด องค์ประกอบเหล่านี้ทำให้ PM2.5 มีศักยภาพสูงในการก่อพิษ (Toxicity) ต่อเซลล์และเนื้อเยื่อของมนุษย์

แหล่งกำเนิดของฝุ่น PM2.5 ในประเทศไทย

แหล่งกำเนิดของ PM2.5 สามารถแบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก ได้แก่

แหล่งกำเนิดโดยตรง (Primary PM2.5)

• การเผาไหม้เชื้อเพลิงในเครื่องยนต์ดีเซล
• การเผาในที่โล่ง เช่น เผาเศษวัสดุทางการเกษตร
• กระบวนการเผาไหม้ในโรงงานอุตสาหกรรม
• เตาเผาขยะและเตาชีวมวล

แหล่งกำเนิดทุติยภูมิ (Secondary PM2.5)

เกิดจากปฏิกิริยาเคมีในบรรยากาศของก๊าซมลพิษ เช่น

• ซัลเฟอร์ไดออกไซด์ (SO₂)
• ไนโตรเจนออกไซด์ (NOₓ)
• สารประกอบอินทรีย์ระเหยง่าย (VOCs)

ก๊าซเหล่านี้สามารถทำปฏิกิริยากับแสงแดด ความชื้น และสารออกซิไดซ์ในอากาศ จนกลายเป็นอนุภาค PM2.5

ผลกระทบของ PM2.5 ต่อสุขภาพมนุษย์

กลไกการเกิดพิษ

PM2.5 สามารถกระตุ้นการอักเสบ (Inflammation) และภาวะเครียดออกซิเดชัน (Oxidative Stress) ในเซลล์ ส่งผลให้เกิดความเสียหายต่อเนื้อเยื่อปอด ระบบหัวใจและหลอดเลือด รวมถึงระบบประสาท

ผลกระทบที่พบได้

ระยะสั้น

• ระคายเคืองตาและคอ
• หายใจลำบากหรือเพิ่มอาการไอ
• อ่อนเพลียปวดศีรษะและภูมิแพ้กำเริบ

ระยะยาว

• โรคระบบทางเดินหายใจเรื้อรัง เช่น หอบหืด และปอดอุดกั้นเรื้อรัง (COPD)
• โรคหัวใจและหลอดเลือด
• เพิ่มความเสี่ยงการเกิดมะเร็งปอด
• กระทบต่อพัฒนาการของเด็กและทารกในครรภ์

การสัมผัส PM2.5 ในระยะยาวแม้ในระดับต่ำกว่าค่ามาตรฐาน ก็ยังพบความสัมพันธ์กับการเพิ่มอัตราการเสียชีวิตก่อนวัยอันควร องค์การอนามัยโลก (WHO) พบว่าคนไทยหายใจเอา PM2.5 เข้าไปจนเกินค่าแนะนำหลายเท่า ซึ่งเกี่ยวข้องกับการเสียชีวิตก่อนวัยอันควรจากโรคไม่ติดต่อหลายพันรายต่อปี

มาตรฐานค่าฝุ่น PM2.5 ในประเทศไทย

ประเทศไทยกำหนดมาตรฐานคุณภาพอากาศ PM2.5 เฉลี่ย 24 ชั่วโมงไม่เกิน 50 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร (µg/m³) ตามประกาศของกรมควบคุมมลพิษ โดยใช้ ดัชนีคุณภาพอากาศ (Air Quality Index: AQI) เป็นเครื่องมือสื่อสารความเสี่ยงต่อประชาชน

เมื่อค่า PM2.5 สูงเกินมาตรฐาน จะส่งผลกระทบต่อกลุ่มเสี่ยง เช่น เด็ก ผู้สูงอายุ และผู้มีโรคประจำตัวอย่างมีนัยสำคัญ

บทบาทของภาคอุตสาหกรรมและสารเคมีในการลด PM2.5

• การเลือกใช้เชื้อเพลิงสะอาด
• การติดตั้งระบบดักจับฝุ่น เช่น Bag Filter, Wet Scrubber, Electrostatic Precipitator
• การใช้สารเคมีช่วยดักจับหรือยับยั้งการเกิดฝุ่นในกระบวนการผลิต
• การตรวจวัดและวิเคราะห์คุณภาพอากาศด้วยเครื่องมือและสารเคมีมาตรฐานในห้องปฏิบัติการ

การจัดการอย่างเป็นระบบจะช่วยลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและเสริมภาพลักษณ์ด้านความยั่งยืนขององค์กร

เคล็ดลับป้องกันตัวเองจากสถานการณ์ฝุ่น PM2.5

• สวมหน้ากากอนามัย ที่มีคุณภาพและเหมาะสมกับการใช้งาน เช่น หน้ากากอนามัย N95 หรือ N99 ซึ่งสามารถกรองฝุ่น PM2.5 ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
• ปิดประตูหน้าต่างให้สนิท เพื่อป้องกันไม่ให้ฝุ่นละอองเข้ามาภายในอาคาร และการติดตั้งเครื่องฟอกอากาศในบ้านช่วยปรับปรุงคุณภาพอากาศในพื้นที่ปิด
• หลีกเลี่ยงการออกไปนอกอาคารในช่วงที่มีฝุ่น PM2.5 สูง โดยเฉพาะในช่วงเช้าและเย็น ซึ่งเป็นช่วงที่ฝุ่นจะกระจายมากที่สุด หากจำเป็นต้องออกไปข้างนอก ให้พยายามอยู่ในที่ที่มีอากาศหมุนเวียนดี หรือใส่หน้ากากตลอดเวลา นอกจากนี้ ควรล้างหน้า ล้างมือ และอาบน้ำทันทีเมื่อเข้าบ้าน เพื่อขจัดฝุ่นที่ติดมา
• เปลี่ยนพฤติกรรมขับขี่ เช่น ใช้ขนส่งสาธารณะหรือรวมรถเมื่อเป็นไปได้
• ดูแลสุขภาพให้แข็งแรง โดยรับประทานอาหารที่มีประโยชน์ ออกกำลังกายสม่ำเสมอ และพักผ่อนให้เพียงพอ เพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกันของร่างกาย

ฝุ่น PM2.5 เป็นมลพิษทางอากาศที่มีความซับซ้อนทั้งด้านแหล่งกำเนิด องค์ประกอบทางเคมี และผลกระทบต่อสุขภาพ การแก้ไขปัญหาจำเป็นต้องอาศัยความรู้เชิงวิชาการ เทคโนโลยี และความร่วมมือจากทุกภาคส่วน โดยเฉพาะภาคอุตสาหกรรมและการใช้สารเคมีอย่างเหมาะสม เพื่อยกระดับคุณภาพอากาศและคุณภาพชีวิตของประชาชนไทยอย่างยั่งยืน

ขอบคุณแหล่งที่มา:
- กรมควบคุมมลพิษ. สถานการณ์และการจัดการปัญหาฝุ่นละออง PM2.5 ในประเทศไทย
- กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. รายงานคุณภาพอากาศประเทศไทย
- กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. ผลกระทบต่อสุขภาพจากฝุ่นละอองขนาดเล็ก
- สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.). งานวิจัยด้านมลพิษทางอากาศ
- ศูนย์วิจัยสิ่งแวดล้อม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
- โรงพยาบาลพญาไท https://www.phyathai.com/th/